32	İşe eleman almada testler
Nejat SEZİK

İnsanoğlu hep kendi dışındakini tanıma gayreti içinde olmuştur. Ötekine göre duruşuna çeki düzen vermiş, konum belirlemeye çalışmıştır.

Yıllar geçtikçe başkasını tanıma işini bireysel algılama ve şahsi değerlendirmelerin ötesinde belli sistemlerle yapma ihtiyacı ortaya çıkmıştır.

Yirminci yüzyılın başlarına kadar sistematik olmayan kişilik tiplerini tanıma çabaları, 1905 yılında Fransız psikolog Alfred Binet tarafından başlatılmıştır. Binet?in yaptığı çalışmalar daha ziyade zeka ölçümlemelerini içeriyordu. Kaba bir ifade ile kişinin aptal yada zeki olup olmadığının belirlendiği bir test hazırlamışlardı. Bu test daha sonraki yıllarda Stanford Üniversitesi?nin çalışmalarıyla birleştirilerek Stanford-Binet zeka testi olarak anılacaktı.

Aynı yıllarda Amerika?da ortaya çıkan Taylorizm akımı, insanın tanınması ve davranışlarının incelenmesi çalışmalarına hız kazandırdı. Taylorizm düşüncesi, insanı bir makine gibi görüyor ve sadece kendisine verilen işi yapmasını istiyordu. Burada verilen işe uygun kişilik özelliklerini taşıyan birisinin olması, hem üretimi artırıyor hem de verimliliği sağlıyordu.

Daha sonra geliştirilen testler, ilk defa 1. Dünya savaşı sırasında orduya subay seçimi sırasında kullanıldı. ?Ordu Alfa Testleri? olarak isimlendirilen bu çalışma, savaş yıllarının akabinde iş dünyasında, endüstride uygulandı. (Telman, Cavidan, Meslek Seçimi, s.54, Epsilon yay., İstanbul, 2000)

Yine tüm dünyada en yaygın olarak kullanılan testlerden biri olan Myers-Briggs Tip Göstergesi de 2. Dünya savaşı sırasında geliştirildi. Test, ilk defa çalışma hayatında yer alacak sivillere, savaşta uygun iş bulunmasında kişilik tercihinin kavranmasına yardımcı olmak düşüncesini hedefliyordu. 1994 yılında yapılan son hesaplamalarda, Myers-Briggs testinin dünyanın her yanında iki buçuk milyon insan tarafından kullanıldığı anlaşıldı. (Bilgi Yönetimi, s.129, MESS yay. İstanbul, 1999)

Hali hazırda Myers-Briggs testinin haricinde sıklıkla kullanılan ve işe eleman almada standart hale gelen iki testten daha bahsedebiliriz.

Bunlardan ilki John Holland tarafından hazırlanan Holland Mesleki Tercih Envanteri (VPI)?dir. Bir diğeri de Ned Herrmann?ın geliştirdiği Herrmann Beyin Baskınlığı Aracı (HBDI)?dır.

Şimdi kısaca bu üç testi inceleyebiliriz.

Myers-Briggs Tip Göstergesi (MBTI)
Isabel Myers ile annesi Katherine Cook Briggs tarafından Carl Jung?un kişilik tipleri teorisi baz alınarak hazırlanmıştır. MBTI farklı kişilik tiplerini belirlemek için 4 ayrı özellik kullanmaktadır.

1. Dışa dönüklük-İçe dönüklük: Bu özellikler, kişinin enerji kaynağını ve yönünü temsil eder.
2. Duyumsama-Sezgi: Bu özellikler, kişinin bilgiyi algılama metodunu tanımlar.
3. Düşünme-Hissetme: Bu özellikler, kişinin bilgiye ulaşma şeklini gösterir.
4. Yargılama-Algılama: Bu özellikler, kişinin aldığı bilgileri nasıl zenginleştirdiğini tanımlar.

Böylece 16 kişilik tipi oluşmaktadır. (Düşünceden Sonuca İnsan Kaynakları, s.168, Hayat Yayınları, İstanbul, 2002)

Holland Mesleki Tercih Envanteri (VPI)
John Holland, insanların kişilik özellikleri ve ilgi alanları doğrultsunda 6 grupta toplanabileceğini öne sürmüş ve tipoloji kuramanı geliştirmiştir. Holland temelde, insanların kişiliklerine uygun meslekler seçtiklerinde daha mutlu ve başarılı olacağını ileri sürmektedir.

1971 yılında Dr. Holland tarafından geliştirilen test, tüm dünyada 22 milyon insan tarafından uygulanmış ve bugüne kadar 26 dile çevrilmiştir.

Holland?ın envanterinde yer alan 6 kişilik tipi şunlardır: Gerçekçi (R-Realistic), Araştırmacı (I-Investigative), Sanatçı (A- Artistic), Sosyal (S-Social), Girişimci (E-Enterprising) ve Geleneksel (C-Conventional).

Her bir tip karakteristik bazı özellikleri yansıtır ve bu kişiliklere uygun meslekleri belirtir. Örneğin sosyal tip, diğer insanlara destek ve yardımcı olmayı seven, sosyal becerileri yüksek ve insan ilişkilerine ilgi duyan kişilerdir. İnsanları bilgilendirme, bilinçlendirme, eğitme, geliştirme, tedavi etme yönünde çalışırlar. Mekanik veya bedensel becerilere dayalı işlerden pek hoşlanmazlar.

"Sosyal" kişiler, genel olarak, aşağıdaki kategorilerdeki meslekleri tercih ederler: Sosyal Hizmetler (Din Görevlisi, Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik Uzmanı, Sosyal Hizmet Uzmanı, İnsan Kaynakları Uzmanı, Okul Müdürü), Bakım, Tedavi, Eğitim Hizmetleri (Psikolog, Psikoterapist, Özel Eğitim Uzmanı, Hemşire, Sağlık Görevlisi, Fizyoterapist, Çocuk Bakıcısı, Öğretmen, Sınıf Öğretmeni, Anaokulu Öğretmeni, Hastane Yöneticisi) (http://www.yenibir.com/psikometrikraporlar)

Herrmann Beyin Baskınlığı Aracı (HBDI)
1995 yılında Amerika?da insan kaynakları konusunda yılın adamı seçilen Ned Herrmann, General Electric?te çalıştığı dönemden başlayarak 20 yıl boyunca, dünyanın her tarafındaki temsilcileri vasıtasıyla Herrmann Beyin Baskınlığı Aracı (HBDI)?nı geliştirmiştir.

Dünya genelinde yaklaşık 4 milyon kişi ve bin civarında şirket tarafından uygulanan sistemde 120 soru yer almaktadır. Bu sorular cevaplandığında bir insanın sağ ya da sol beyinli düşünme tercihi, kavramsal ya da deneysel düşünme tercihleri ortaya çıkmaktadır. Genellikle de bu tercihler belli mesleklere denk düşmektedir.

Herrmann?ın çalışması, bir metafor olarak beynin 4 çeyreğe ayrılması esasına dayanır. Her bir çeyrek, çeşitli meslekleri içinde barındırdığı gibi, düşünme biçimlerini de açıklar. Herrmann?ın belirlediği 4 çeyrek şunlardır.

A Sol üst çeyrek: Sorun çözücü, matematik kafalı, analizci, mantıklı

B Sol alt çeyrek: Plancı, muhafazakar, örgütçü

C Sağ alt çeyrek: Konuşmacı, müziğe yatkın, manevi değerlere yatkın

D Sağ üst çeyrek: Sentezci, holistik, yaratıcı düşünce, kavramlaştırıcı. (İş Yaşamında Bütünsel Beyin, Hayat Yayınları, İstanbul, 2003)

Yukarıda sayılan testlerin dışında kullanım alanı bulan birçok psikometrik test vardır. Ancak en çok kullanılan ve dünya çapında kişiler ve şirketler tarafından tercih edilenler yukarıda ismi geçenlerdir.

Bu testler, kişinin kendini tanıması amacıyla kullanıldığı gibi, işe eleman alımında da tercih edilmektedir. Eleman alımında testlerin uygulanması, kişinin hem kendisine fayda sağlamakta, hem de işveren açısından verimli, tatminkâr ve yaptığı işten mutlu olan bir eleman kazanılmasına yol açmaktadır.